Bab 9: Perakaunan untuk Istisna'

Pengenalan Istisna'

✦ Definisi

Istisna' ialah kontrak jualan patuh Syariah di mana pembeli menempah pengilang atau kontraktor untuk menghasilkan atau membina aset khusus mengikut spesifikasi, harga, dan tempoh penghantaran yang dipersetujui bersama.

✦ Persamaan dengan Salam

Kontrak ini sangat serupa dengan kontrak Salam, di mana harga dibayar terlebih dahulu untuk penghantaran objek yang ditempah pada masa hadapan.

✦ Perbezaan Utama

Perbezaan ketara terletak pada subjek kontrak. Subjek kontrak Salam ialah komoditi mentah, manakala subjek dalam Istisna' perlu dihasilkan, dikilang, atau dibina.

● Proses Awal: Oleh itu, ia melibatkan pembelian bahan mentah sebelum proses pembuatan atau pembinaan boleh bermula.

Ciri-ciri Istisna'

Jenis Kontrak Jualan barang yang akan dikilang berdasarkan pesanan dan spesifikasi.

Fleksibiliti Pembayaran boleh dibuat secara pendahuluan, tertangguh, atau ansuran. Penghantaran berlaku selepas siapnya pembuatan atau pembinaan.

Asas Undang-undang Diiktiraf oleh semua mazhab utama perundangan Islam, terutamanya Mazhab Hanafi, yang membenarkan Istisna' sebagai pengecualian kepada larangan am menjual barang yang tidak wujud (bai' ma'dum) atas dasar keperluan awam (istihsan).

Asas Syariah Berasal dari prinsip umum al-bay' (jualan) dan ijarah (upah), serta perintah al-Quran untuk memenuhi kontrak (Surah Al-Maidah, 5:1).

Definisi Mengikut Organisasi Kewangan

❖ AAOIFI: Jualan antara al-mustasni' (pembeli) dan al-sani' (penjual), di mana penjual memikul tanggungjawab untuk mengilang atau memperoleh al-masnu' (subjek kontrak) mengikut spesifikasi dan menjualnya kepada pembeli pada harga dan kaedah penyelesaian yang dipersetujui. Syarat utama ialah penjual mesti menyediakan sama ada bahan mentah atau tenaga kerja.
❖ Bank Negara Malaysia (BNM): Kontrak jual beli antara pembeli (al-Mustasni) dan pengilang (al-Sani') untuk pembuatan atau pembinaan aset yang dikenal pasti (al-Masnu') mengikut spesifikasi, harga, dan masa penghantaran yang dipersetujui.
❖ Istisna' Selari (Parallel Istisna'): Merujuk kepada dua kontrak Istisna' yang berasingan dan bebas di mana institusi kewangan Islam bertindak sebagai pembeli dalam satu kontrak dan sebagai penjual dalam kontrak yang lain. Bank membeli aset daripada kontraktor dan menjualnya semula kepada pelanggan dengan keuntungan (markup).

Perbezaan Istisna' Biasa vs Istisna' Selari

Ciri	Istisna' Biasa	Istisna' Selari
Pihak Terlibat	Pembeli & Pengilang sahaja	Dua kontrak: Bank-Pengilang & Bank-Pelanggan
Pemilikan	Pindah terus dari pengilang ke pembeli	Pindah melalui Bank (perantara)
Kegunaan Perbankan	Terhad	Biasa digunakan dan praktikal
Risiko	Pembeli menanggung sebahagian risiko	Bank menanggung risiko pembinaan & untung margin
Fleksibiliti	Rendah	Tinggi (membolehkan pembiayaan projek)

Rukun Istisna'

1. Al-Mustasni' (Pembeli)

Pihak yang menempah barangan. Mesti mempunyai kapasiti undang-undang (ahliyyah), menyatakan spesifikasi dengan jelas, dan wajib membuat pembayaran seperti yang dipersetujui.

2. Al-Sani' (Penjual/Pengilang)

Pihak yang membina aset. Mesti mengikut spesifikasi, menanggung risiko pengeluaran sehingga penghantaran, dan tidak boleh menukar produk tanpa persetujuan.

3. Al-Masnu' (Aset/Produk)

Barang yang ditempah. Mesti ditentukan jenis, kualiti, dan saiznya dengan jelas. Aset mestilah halal, tidak wujud semasa kontrak dibuat (akan dibina kemudian), dan boleh dihantar dalam tempoh yang dipersetujui.

Contoh: Kompleks perumahan, mesin industri, kapal atau pesawat.

4. Sighah (Ijab dan Qabul)

Pertukaran persetujuan antara pembeli dan pengilang. Mesti jelas, pasti, dan segera. Kontrak mesti menyatakan perincian produk, harga, terma pembayaran, dan jadual penghantaran.

Syarat-Syarat Kontrak Istisna'

A. Subjek Kontrak

●
Mesti Boleh Dikilang/Dibina: Aset mestilah sesuatu yang memerlukan pembuatan atau pembinaan, bukan komoditi yang sudah sedia ada.
Contoh: Pembinaan rumah, sekolah, atau jambatan. Bukan kereta yang sudah sedia ada di bilik pameran.
●
Patuh Syariah: Aset mestilah halal dan tidak melibatkan aktiviti haram seperti pengeluaran alkohol atau perjudian.
●
Spesifikasi Jelas: Untuk mengelakkan ketidakpastian (gharar), aset mesti diterangkan secara terperinci (jenis, reka bentuk, kualiti, kuantiti, masa, dan tempat penghantaran).
●
Bahan Mentah: Pengilang boleh menggunakan bahan sendiri atau membelinya daripada pihak ketiga, tetapi tanggungjawab pembuatan kekal pada pengilang. Pengilang tidak boleh bertindak sebagai ejen semata-mata tanpa tanggungjawab pembuatan.

B. Harga

Mesti dipersetujui secara bersama untuk memastikan keadilan.
Biasanya lebih rendah daripada harga pasaran barang sedia ada kerana mencerminkan risiko dan masa pengeluaran.
Boleh dibayar dalam bentuk wang, komoditi, atau manfaat (usufruct).
Pembayaran fleksibel: tunai, tertangguh, atau ansuran.
Sistem harga bertingkat: Pembayaran dikaitkan dengan tahap siapnya kerja.

C. Penghantaran, Keselamatan & Penamatan

Penghantaran: Berlaku pada masa dan tempat yang dipersetujui. Risiko sebelum hantar ditanggung pengilang, selepas hantar ditanggung pembeli.
Keselamatan: Kedua-dua pihak boleh meminta jaminan atau cagaran.
Pilihan Kecacatan: Pembeli berhak memeriksa dan menolak barang jika ada kecacatan.
Penamatan: Tidak boleh ditamatkan secara sepihak selepas siap. Boleh dibatalkan dengan persetujuan bersama, atau dibatalkan sepihak sebelum kerja bermula.

Aliran Transaksi dan Contoh Pengiraan

Senario

Harga Istisna' (Bank ke Pelanggan): RM800,000

Harga Istisna' Selari (Bank ke Kontraktor): RM500,000

Tempoh: 2 tahun

Pendahuluan: RM50,000

Status: Tahun 1: 40% siap | Tahun 2: 60% siap

Pengiraan Keuntungan:

Jumlah Untung

RM800,000 (Jual) - RM500,000 (Kos) = RM300,000

Tahun 1 (40%)

Kos (WIP)

40% x RM500k = RM200,000

Hasil (Revenue)

40% x RM800k = RM320,000

Untung Terrealisasi

40% x RM300k = RM120,000

Tahun 2 (60%)

Kos (WIP)

60% x RM500k = RM300,000

Hasil (Revenue)

60% x RM800k = RM480,000

●

Untung Terrealisasi

60% x RM300k = RM180,000

Rawatan Perakaunan (Catatan Jurnal)

1. Menerima bayaran pendahuluan daripada Pembeli:

Dt. Tunai (Cash) 50,000

Kt. Pendahuluan Istisna' (Advance Payment) 50,000

2. Membuat bayaran pendahuluan kepada Kontraktor (Selari):

Dt. Pendahuluan Istisna' Selari 50,000

Kt. Tunai (Cash) 50,000

3. Merekod 40% tahap siap (Tahun 1):

Merekod Kos:

Dt. Kerja dalam Kemajuan (WIP) 200,000

Kt. Tunai (Baki bayaran) 150,000

Kt. Pendahuluan Istisna' Selari 50,000

Merekod Hasil dan Untung:

Dt. Tunai/Penghutang 270,000

Dt. Pendahuluan Istisna' 50,000

Kt. Kerja dalam Kemajuan (WIP) 200,000

Kt. Untung Rugi (Profit) 120,000

4. Merekod 60% tahap siap (Tahun 2):

Merekod Kos:

Dt. Kerja dalam Kemajuan (WIP) 300,000

Kt. Tunai 300,000

Merekod Hasil dan Untung:

Dt. Tunai 480,000

Kt. Kerja dalam Kemajuan (WIP) 300,000

Kt. Untung Rugi 180,000

Rumusan

✦ Istisna' ialah kontrak berasaskan jualan untuk aset yang perlu dibina dengan bayaran boleh dibuat secara fleksibel.
✦ Mesti memenuhi rukun dan syarat Syariah untuk sah.
✦ Banyak diaplikasikan melalui struktur Istisna' Selari dalam perbankan Islam.